1. Giri
Y覺llardan beri her f覺rsatta yem kaynaklar覺n覺n yetersizlii nedeni ile hayvansal 羹retimde istenilen d羹zeye ula覺lamamas覺ndan ikayet edilmektedir. Yap覺lan 癟al覺malar ve g繹sterilen gayretler de bu konudaki aray覺覺 sergilemektedir. En 繹nemli kaba yem kayna覺m覺z 癟ay覺r meralar, a覺r覺 ve zamans覺z otlatma nedeni ile elden 癟覺kma aamas覺na gelmitir. Bu alanlar覺m覺zdaki otlatma younluunu azaltmak amac覺yla yem bitkileri tar覺m覺na a覺rl覺k verilmitir. hayvansal 羹retimi art覺rma yolunda verim potansiyelleri d羹羹k olan yerli 覺rklar覺m覺z giderek azalm覺t覺r. Bunun yan覺nda k羹lt羹r 覺rk覺 ithali younluk kazanm覺t覺r. Ne yaz覺k ki g繹sterilen t羹m bu gayretlere ramen hayvansal 羹retimde arzu edilen seviyeye ula覺lamam覺t覺r. lkemiz hayvan varl覺覺m覺za bakt覺覺m覺zda, 繹zellikle Ege ve Marmara b繹lgelerindeki mevcut hayvanlar覺n %90n覺n覺n k羹lt羹r 覺rk覺 ve melezi olduu g繹r羹lmektedir. Ancak s繹z konusu b繹lgelerin 癟ay覺r mera, yem bitkileri alan覺 ve 羹retimleri incelendiinde ihtiyac覺 kar覺lamaktan uzak olduu g繹r羹lmektedir. Hayvanlar覺n toplam kaba yem ihtiyac覺 羹lke d羹zeyinde ele al覺nd覺覺nda, 癟ay覺r mera ve yem bitkilerinden salanan b繹l羹m羹n % 25.98, tarla tar覺m覺 art覺klar覺ndan kar覺lanan b繹l羹m羹n ise % 43.51 d羹zeyinde olduu bildirilmektedir. Y羹ksek verimli k羹lt羹r 覺rklar覺ndan maksimum verimin al覺nabilmesi iyi bir besleme ile m羹mk羹nd羹r.
lke d羹zeyinde mevcut hayvanlar覺n t羹m羹 k羹lt羹r 覺rk覺 olsa da mevcut kaba yem 羹retimimiz kar覺s覺nda alaca覺m覺z verim yine deimeyecektir. reticilerimiz kaba yem s覺k覺nt覺s覺n覺n yaand覺覺 d繹nemlerde genelde hayvanlar覺n覺 zorunlu olarak, besin maddesi i癟erii d羹羹k tah覺l saman覺 ile beslemektedir. Bunun yan覺nda taze ve suca zengin, karbonhidrat i癟erii y羹ksek yem bitkilerinin par癟aland覺ktan sonra havas覺z ortamda belirli bir s羹re bekletildikten sonra elde edilen ve silaj ad覺 verilen kaba yem de tercih edilmeye balanm覺t覺r. Silaj, besin maddelerindeki deer kayb覺n覺 en aza indiren su i癟erii y羹ksek kaba yem 繹zellii ile tar覺m覺 ileri 羹lkelerde youn olarak kullan覺lmaktad覺r.
lkemizde ise gerek al覺kanl覺klar gerekse bilgi eksiklii dolay覺s覺 ile silaja gereken 繹nem verilmemitir. Asl覺nda bu uygulama milattan 繹nceye dayanmakta d覺r.18.yy sonlar覺nda t羹m Orta ve Kuzey Avrupada geni uygulama alan覺 bulmutur. 襤lk 癟al覺malar 1862de Almanya, 1877de Fransa ve 1883te Amerikada yap覺lm覺t覺r. Silaj konusunda bir癟ok 羹lkede yap覺lan arat覺rmalar ile g羹n羹m羹ze kadar gelinmitir.
Silaj覺n salad覺覺 yararlar覺 繹zetlemek gerekirse; Kaba yemlerin silo edilerek saklanmas覺nda, kurutularak y覺覺n yap覺lmas覺na oranla daha az i g羹c羹ne gereksinim duyulur. Ayr覺ca k覺 d繹neminde ihtiya癟 duyulan kabayem daha az bir emekle elde edilebilir. Kurutma problemi bulunan Karadeniz B繹lgesi gibi y繹relerde silaj uygun bir depolama y繹ntemidir.. K覺sa s羹reli g羹neli, a癟覺k ve r羹zgarl覺 ortamlar besleme deeri y羹ksek silaj eldesi i癟in yeterlidir. Bu uygulama ile yem ve hayvansal 羹r羹n kayb覺 da 繹nlenmektedir. Yeil yemlerin bulunmad覺覺 繹zellikle k覺 aylar覺nda, hayvanlar覺n suca zengin ve kaliteli yem ihtiyac覺 kar覺lanmaktad覺r. Yapay kurutma y繹ntemi d覺覺ndaki dier muhafaza y繹ntemlerine g繹re yemlerin fermantasyon yolu ile saklanmas覺 besin maddelerindeki kayb覺 繹nler.
rnein, yaprak i癟erii fazla yonca ve 羹癟g羹l gibi t羹rlerin kurutularak depolanmas覺nda besin maddeleri kayb覺 artmaktad覺r. Silo yemi yap覺m覺nda ise kurutma kay覺plar覺 en aza indirilir. Kuru ot eldesinde % 15-30 olan kuru madde kayb覺, silo yeminde % 5e, % 25-35 d羹zeyindeki sindirilebilir protein kayb覺 ise % 5e d羹mektedir. Ayn覺 ekilde niasta deerindeki kay覺p kuru otta % 50ye kadar 癟覺karken, silo yeminde en fazla % 10 olmaktad覺r. Fermantasyon sonucu yemlerin taze yumuak yap覺s覺n覺n korunmas覺 g羹zel kokuya sahip olmas覺 dolay覺s覺 ile hayvanlar taraf覺ndan sevilerek t羹ketilmektedir. Taze olarak yedirildiinde hayvanlara zararl覺 etkisi olan baz覺 t羹rler, silaj yap覺m覺ndan sonra bu 繹zelliklerini kaybederler. S繹z konusu farkl覺 t羹rlerin tohumlar覺 da fermantasyon sonunda 癟imlenme 繹zelliklerini kaybettikleri i癟in yabanc覺 ot yay覺l覺m覺 da 繹nlenir. Silaj uygulamalar覺 ile birim alanda daha fazla yem muhafaza edilmektedir. 1 ton kuru ot i癟in 14 m3 gerekli iken, ayn覺 miktar otun silolanmas覺nda 1.5 m3′l羹k hacim yeterli olmaktad覺r K覺sa vejetasyon s羹resine sahip olan silaj bitkilerinin hasad覺ndan sonra tarlaya bir dier 羹r羹n羹n ekimine olanak salan覺r. Bir y覺lda birden fazla 羹r羹n alma ans覺 elde edilir. Uzun y覺llar deer kaybetmeden saklanabilmesi, baz覺 y覺llar yaanan doal afetler sonucu meydana gelebilecek yem s覺k覺nt覺s覺nda g羹vence kayna覺n覺 oluturmaktad覺r. Silaj覺n provitamin A i癟erii de olduk癟a fazlad覺r.
Bug羹n bilin癟li hayvanc覺l覺k yap覺lan iletmelerde silo yemi, hayvanlar覺n k覺 beslenmesinde verimlilii g羹vence alt覺na alan 繹nemli bir uygulamad覺r
2. Silaj Yap覺m覺nda Kullan覺lan Bitkiler
Her t羹rl羹 yeil yemden silaj yapmak m羹mk羹nd羹r. Fakat bu ama癟la en fazla kullan覺lan bitkiler m覺s覺r, sorgum, sudanotu, sorgum-sudanotu melezi, fi-tah覺l kar覺覺mlar覺, 襤talyan 癟imi, arpa, buday has覺llar覺, ay癟i癟ei vb bitkilerdir. Silaj 羹retimi amac覺 ile 癟ounlukla tercih edilen bitkiler yan覺nda yonca, yan覺nda doal 癟ay覺rlardan da yararlanmak m羹mk羹nd羹r. Baklagil yem bitkilerinde protein oran覺 fazla, karbonhidrat i癟erii az olduu i癟in, silolanmalar覺 s覺ras覺nda karbonhidrat癟a zengin katk覺 maddelerine gerek vard覺r. rnein patates, eker pancar覺 yapra覺, eker end羹stri art覺覺 posalar覺, hayvan pancar覺 yapraklar覺 ve konserve sanayi art覺klar覺 da silolanarak hayvan beslenmesinde kullan覺labilir. lkemizde silaj yap覺m覺nda kullan覺labilecek t羹rlere ilikin bilgiler t羹r baz覺nda 繹zetlenmeye 癟al覺覺lm覺t覺r.
2.1. M覺s覺r
ok y繹nl羹 kulan覺m alan覺na sahip m覺s覺r覺n son y覺llarda yeil yem ve silaj 羹retimi amac覺 ile ekim alan覺 artm覺t覺r. Birim alan veriminin y羹kseklii, silaj yap覺m覺na uygunluu ve elde edilen silaj覺n besleme deerinin y羹kseklii gibi nedenlerle tercih edilen t羹rler aras覺ndad覺r. M覺s覺r, s覺cak iklim bitkisi olmas覺 dolay覺s覺yla bahar覺n son haftas覺 ile yaz balang覺c覺nda ekilir. Ekimden 繹nce dier t羹rlerde olduu gibi tohum canl覺l覺覺n覺n bilinmesi gerekir. Ekimde s覺ra aras覺 50-60 cm, ekim normu 6-8 kg/da olarak hesaplan覺r, ekim derinlii 4-7cmdir.
lkemizde k覺y覺 ve ge癟it iklime sahip y繹relerde tah覺l (buday, arpa) hasad覺ndan sonra m覺s覺r, silo yemi amac覺yla ikinci 羹r羹n olarak yetitirilmektedir. Bunun yan覺nda ikinci 羹r羹n tar覺m覺na uygun olmayan Dou Anadolu b繹lgesinde erkenci m覺s覺r 癟eitleri kullan覺larak silaj yap覺lmas覺 m羹mk羹nd羹r. Silaj 羹retimi i癟in 羹lkemizde yeterli say覺da m覺s覺r 癟eidi bulunmamakla birlikte Sakarya Tar覺msal Arat覺rma Enstit羹s羹 taraf覺ndan gelitirilmi olan Ada, Sapanca ve Arifiye 癟eitleri silaj 羹retimi i癟in 繹nerilmektedir. Bununla birlikte 羹lkemizde ticari olarak 羹retimine izin verilen ve daha 癟ok tane m覺s覺r verimine uygun olan 癟ok say覺da m覺s覺r 癟eidi silaj 羹retimi i癟in kullan覺lmaktad覺r. Burada dikkat edilmesi gereken dier 繹nemli konu, silaj 羹retimi amac覺yla yetitirilecek m覺s覺r覺n vejetasyon s羹residir. Ekilen 癟eidin hasat zaman覺nda ko癟an balam覺 olmas覺 verim ve kalite bak覺m覺ndan 癟ok 繹nemlidir. 羹nk羹 yap覺lan bir 癟ok 癟al覺mada m覺s覺rda yeil aksam veriminin %50si ve besleme deerinin %70i ko癟anlardan elde edilmektedir. zellikle ikinci 羹r羹n tar覺m覺n覺n yap覺ld覺覺 ge癟it b繹lgelerinde vejetasyon s羹resi k覺y覺 b繹lgelerine g繹re daha s覺n覺rl覺 olduu i癟in hasat zaman覺nda yanl覺 癟eidin ekimi nedeni ile bir 癟ou ko癟an balamadan silaj yap覺m覺 i癟in bi癟ilmektedir. Ko癟an覺n i癟ermi olduu karbonhidrat miktar覺 fermantasyonun istenilen d羹zeyde olmas覺n覺 salamaktad覺r. Aksi durumda kalitesi d羹羹k silo yemi elde edilmekte ve silo yeminden beklenen fayda salanmaktad覺r. Bu nedenle b繹lge d羹zeyinde 繹nerilecek 癟eitlerin en az 2 y覺l boyunca denemeleri yap覺larak silajl覺k 繹zellikleri belirlenme lidir.Silajl覺k m覺s覺r 羹retiminde dikkat edilmesi gereken 繹nemli nokta, 羹retim yap覺lacak b繹lgenin I. veya II. 羹r羹n tar覺m覺 olanaklar覺na g繹re 癟eit se癟iminin yap覺lmas覺 gerekir. Silajl覺k olarak ekimi yap覺lacak m覺s覺r 癟eitlerinin 繹zellikleri;
-Uzun boylu olmal覺
-Yaprak say覺s覺 ve yaprak oran覺 fazla olmal覺
-Bitkide tane balayan ko癟an a覺rl覺覺 y羹ksek olmal覺
-Silaj kalitesine olumsuz etkisi nedeni sap 癟ap覺n覺n fazla kal覺n olmamas覺
-II. 羹r羹n olarak ekilen b繹lgelerde erkenci 繹zellikte olmas覺 istenir.
M覺s覺r覺n silolanmas覺nda katk覺 maddesine gerek duyulmaz. Fermente 繹zellii nedeniyle proteince zengin ve tek ba覺na silolanmayan bitkilerin silaj覺n覺n yap覺m覺nda katk覺 maddesi olarak kullan覺l覺r. zellikle baklagil yem bitkileri ile yap覺lan silajda %25-50 oran覺nda m覺s覺r kar覺覺ma dahil olabilir. M覺s覺r depolanaca覺 yere yay覺lmadan 繹nce par癟alanmas覺 gerekir. Par癟alanma ne kadar fazla olursa silolamada baar覺 o denli y羹ksek olur. Kar覺覺m olarak d羹羹n羹ld羹羹nde kesinlikle birlikte par癟alama yoluna gidilmelidir. S羹t olum devresinde yap覺lan bi癟imlerde protein oran覺 ve kuru maddenin sindirilebilirlii y羹ksek d羹zeydedir. Ancak son y覺llarda yap覺lan arat覺rmalarda hamur olum d繹neminde yap覺lan bi癟imlerde protein oran覺n覺n d羹mesine kar覺l覺k verim, kuru maddenin sindirilebilirlii ve hayvanlar taraf覺ndan t羹ketimin artt覺覺 g繹r羹lm羹t羹r. M覺s覺rda, en uygun bi癟im zaman覺 nem oran覺 %65-70e d羹t羹羹 d繹nemdir. Bu nem oran覺, bitki maksimum kuru tane a覺rl覺覺na ulamas覺ndan 2-3 hafta 繹ncesinde elde edilmektedir. T羹m bitkide nem % 65 olduunda ko癟an nemi % 48, tane nemi de % 44 dolay覺ndad覺r. Tanenin verime katk覺s覺 %35-40, d羹zeyindedir. Eer m覺s覺r erken bi癟ilirse siloda s覺z覺nt覺 kay覺plar覺 y羹kselir, fermantasyon d羹zenli s羹rmez. ok ge癟 bi癟ildiinde de tam s覺k覺ma salanamayaca覺 i癟in siloda bol oksijen kal覺r. Oksijenli (Aerob) fermantasyon uzun s羹re devam eder. M覺s覺r silaj覺n覺n kalitesini 癟eit, hasat zaman覺, ko癟an oran覺, par癟a boyutu, silonun ekli, doldurma s羹resi, s覺k覺t覺rma derecesi gibi 繹zellikler belirlemektedir. Bunlar覺n birinde meydana gelebilecek olumsuzluk 羹r羹n羹n kalitesini d羹羹recektir.
Silaj覺n besin deeri kar覺覺mdaki t羹rlere, orana, kuru madde ve besin maddeleri i癟eriine g繹re az veya 癟ok farkl覺l覺k g繹stermektedir. Baklagil ilavesi d覺覺nda m覺s覺r silaj覺n覺n protein i癟erii 羹re vb. bileiklerin ilavesi ile (% 0.5) problem olmamaktad覺r. At覺lacak miktar覺n iyi ayarlanmas覺 gerekir. Fazla olmas覺 durumunda hayvanlarda 癟eitli rahats覺zl覺klar g繹r羹lmektedir. M覺s覺rda organik madde sindirim derecesi % 66-72 ve ham proteinin % 54-68 aras覺nda deiim g繹sterir. Vejetasyon d繹nemine bal覺 olarak organik madde i癟erii artar. Kuru madde i癟indeki azotsuz 繹z madde miktar覺 y羹kselirken ham k羹l, ham protein ve ham sel羹loz miktar覺 d羹er. Besin maddeleri olduk癟a y羹ksektir. N i癟eriinin art覺rmak i癟in vejetasyon d繹nemi i癟inde azotlu g羹bre miktar覺n覺 art覺rmakla m羹mk羹n deildir. Fazla g羹brelemede bitkideki nitrat birikimi de y羹kselir. Bu durumda silaj覺n olgunlamas覺 d繹neminde baz覺 bakterilerin asimilasyonu ve denitrifikasyonu arac覺l覺覺 ile silaj覺n nitrat i癟erii d羹er. Baz覺 durumda yemde yine bir miktar nitrat ve nitrit kalabilir.
Besin maddelerinde kayb覺 繹nlemek i癟in s覺k覺t覺rma ve izolasyonun 癟ok dikkatli yap覺lmas覺 gerekir. Olgunlat覺ktan sonra silaj覺n bozulmas覺n覺 繹nlemek i癟in al覺nd覺覺 b繹l羹m羹n dar olmas覺 istenir.
2.2. Sorgum T羹r ve Melezleri
Morfolojik yap覺 olarak m覺s覺ra benzeyen sorgum, insanolunun ilk k羹lt羹re ald覺覺 bitkilerdendir. Son y羹zy覺la kadar insan beslenmesinde 繹nemli rol oynayan sorgum, tar覺m ve hayvanc覺l覺覺 gelimi 羹lkelerde tamamen hayvan beslenmesinde kullan覺lmaktad覺r. K覺sa boylu tane tipi 癟eitler tane 羹retimi amac覺yla yetitirilmektedir. Sorgumun s羹t olum d繹neminde %16 kadar olan suda eriyebilir karbonhidrat oran覺, sert hamur olum d繹neminde %5in alt覺na inmektedir. Bu nedenle sorgum ile yap覺lacak silajlarda bitkinin s羹t olum d繹neminde bi癟ilmesi, iyi bir laktik asit 羹retimi i癟in, 繹nerilmektedir. s羹t olum d繹neminde yap覺lan sorgum silaj覺nda da kuru madde ve 繹zellikle proteinin oran覺 uygun d羹zeydedir . Lezzetli oluu nedeni ile hayvanlar taraf覺ndan sevilerek yenir.
Melez sorgumun erken hasat edilmesi sonucu yap覺lan silajda kalite d羹er. Nitelikli silaj eldesi i癟in hamur olum d繹nemi tercih edilmelidir. Erken gelime d繹neminden sonraki d繹nemde silaj kalitesinde bir art覺 elde edilir. Ancak silolamadan 繹nce par癟alanm覺 olmas覺 gerekir. Silaj覺n haz覺rl覺k aamas覺nda havas覺z ortam覺n oluturulmas覺 gerekir. Olumsuz koullar sonucunda s覺cakl覺k 60簞 Cye y羹kselir. Bu durumda kuru maddenin sindirim derecesi %64ten %50ye; ham protein %55ten %44e azotsuz 繹z maddelerin %71den %64e d羹t羹羹 belirlenmitir. Sorgum silaj覺 beslenen hayvanlarda, ayn覺 yemin yeil olarak t羹ketilmesi ile yaanan HCN zehirlenmesi meydana gelmez. M覺s覺r silaj覺na oranla daha az besleme deerine sahiptir.
Sorgum t羹rleri birbirleri aras覺nda kolayca melezlenebilmekte ve y羹ksek verimli d繹ller vermektedir. Bu nedenle sorgum t羹r ve 癟eitleri aras覺nda b羹y羹k bir genetik varyasyon g繹r羹lmektedir. Sorgum (Sorgum bicolor (L.) Moench) ile Sudanotu (S. sudanense (Piper) Stapf)nun melezlenmesi sonucu sorgum-sudanotu melezleri elde edilmitir. Sudanotundan daha verimli olan aras覺 melezler, ekim alan覺 ve kullan覺m bak覺m覺ndan b羹y羹k geliim g繹stermitir. Sorgum t羹r ve melezleri 羹lkemizde birinci ve ikinci 羹r羹n olarak otlatma, yeil ve kuru ot 羹retimi yan覺nda silo yemi amac覺yla da yetitirilebilmektedir. Ekim normu 1-3 kg/da, s覺ra aras覺 30-40 cm. dir.
Fosforca fakir topraklarda 5-10 kg/da P2O5, sulanan yerlerde ekimle beraber 5-6 kg/da azot, Amonyum s羹lfat, 30-40 cm boyland覺覺nda yine ayn覺 miktarda azot amonyum nitrat halinde at覺lmal覺d覺r. Ayr覺ca her bi癟imden sonra 4 kg/da amonyum nitrat at覺lmal覺d覺r. K覺ra癟 b繹lgelerde sadece 4 kg/da N vermek yeterlidir. ok bi癟imli olan bu bitkilerden deiik b繹lge artlar覺nda 6-15 ton/da aras覺nda yeil yem elde etmek m羹mk羹nd羹r.Sorgum t羹r ve melezlerinde silolama teknii m覺s覺rla hemen hemen ayn覺d覺r. M覺s覺r覺n silolanmas覺nda yonca, 羹癟g羹l vb. baklagil bitkileri kullan覺labildii gibi sorgum silaj覺na da bu bitkiler 1/2 veya 1/3 oran覺nda ilave edilebilir. Sudanotu dier sorgum t羹rlerine g繹re daha erken kabalat覺覺 i癟in par癟alama ve silolama ilemleri dikkatli bir ekilde yerine getirilmelidir. lkemizde Akdeniz Tar覺msal Arat覺rma Enstit羹s羹nde silaj 羹retimi amac覺yla gelitirilen kocadar覺 (Rox, Early Sumac) ve sudanotu (G繹zde-80, Aksu-78) 癟eitleri bulunmaktad覺r. Bunun yan覺nda 繹zel tohumculuk firmalar覺n覺n 羹retim izni ald覺覺 veya ithal ettii sorgum-sudanotu melez (P.988, N2 Grazer, vb) 癟eitleri bulunmaktad覺r.
2.3. Fi-Tah覺l Kar覺覺mlar覺
Fi t羹rlerinin tar覺m覺 olduk癟a yayg覺nd覺r. Yar覺 tropik iklim kua覺ndan, karasal iklimin h羹k羹m s羹rd羹羹 alanlara; serin ve nemli b繹lgelerden yar覺 kurak b繹lgelere kadar geni alanda tar覺m覺 yap覺lmaktad覺r. lkemizde deiik ekolojilerde fi t羹rleri tohum ve kuru ot 羹retimi amac覺yla yayg覺n olarak yetitirilmektedir. Fi t羹rleri koca fi d覺覺nda g繹vdelerinin zay覺f olmas覺 nedeniyle kolayca yatarlar. Yatan fi zor bi癟ildii gibi bitkilerin alt k覺s覺mlar覺nda 癟羹r羹meler balar. Bu nedenle kaliteli ot 羹retimi i癟in fiin tah覺llarla kar覺覺k yetitirilmesi 繹nerilir. B繹ylece bitkiler tah覺llara sar覺larak dik olarak geliir. Bi癟im daha kolay olaca覺 gibi, otun verim ve kalitesi de artmaktad覺r.
Macar fii+arpa kar覺覺m覺nda %50 癟i癟eklenme d繹neminde yap覺lan bi癟imde en y羹ksek verimin 10 kg/da ekim normu, 20 cm s覺ra aras覺 60/40 ve 20/80 kar覺覺m覺ndan salanmaktad覺r.
Filerde protein oran覺 y羹ksek, fakat karbonhidrat i癟erii d羹羹kt羹r. Bu sebeple tek olarak silaj 羹retimi amac覺 ile yetitirilmemektedir. Fermantasyonun arzulanan seviyede devam etmesi i癟in tah覺llarla (Arpa, yulaf, tritikale, buday) kar覺覺k yetitirilmesi gereklidir. Kar覺覺k yetitirmede fi-tah覺l kar覺覺m oranlar覺 t羹r, 癟eit ve ekolojik b繹lgelere g繹re belirlenmelidir.
Ege, Akdeniz ve G羹ney Dou Anadolu B繹lgelerimizde pamuk yetitirilen alanlarda fi yal覺n veya tah覺llarla kar覺覺k k覺l覺k ara 羹r羹n olarak yetitirilmektedir. Fi-tah覺l kar覺覺mlar覺ndan silaj yapmak i癟in fiin tam 癟i癟eklenme d繹neminde hasat edilmesi gerekir. Fakat ana 羹r羹n olan pamuk ekimini geciktirmemek i癟in baz覺 y覺llar fi-tah覺l kar覺覺m覺 daha erken bi癟ilir. Bu durumda nem oran覺 y羹ksek ve kuru madde oran覺 d羹羹k olan yemin silolanmas覺nda soldurma yap覺lamad覺覺 durumlarda silaj kalitesinde kay覺plar覺 y羹kselir.
2.4. eker Pancar覺 Yapra覺
eker pancar覺 yapra覺, pancar hasad覺 sonras覺 geriye kalan bal覺 art覺klard覺r. Ba oran覺 elde edilen yeil art覺覺n yakla覺k 1/3-1/4 dolay覺ndad覺r. Modern eker pancar覺 hasat makinalar覺n覺n kullan覺m覺 ile yaprakta kalan ba oran覺n覺 azaltmak m羹mk羹nd羹r. eker pancar覺 yapra覺n覺n silolanmas覺nda ve yem deerinin art覺r覺lmas覺nda toprakla olan kirlenme 繹nemli rol oynamaktad覺r. Yaprak ne kadar toprakla fazla kirlenirse yemin toprak bakterileriyle bulama younluu o derece artar ve fermantasyonun seyri olumsuz y繹nde etkilenir. Bu nedenle silolanacak materyalin elden geldii 繹l癟羹de temiz olmas覺na dikkat edilmelidir.
Pancar yapra覺 silo yemi hayvanlar taraf覺ndan sevilerek t羹ketilir, fakat tek tarafl覺 olarak yedirildiinde okzalik asit i癟erdiinden ishale neden olur. Bu y羹zden kuru ot ile birlikte hayvanlara verilmesi gereklidir. ekerpancar覺 yapra覺n覺n silolanmas覺nda par癟alama olumlu bir etkiye sahiptir. Par癟alama 繹zellikle ba oran覺n覺n 癟ok az olmas覺 durumunda daha etkin bir rol oynar. Katk覺 maddesi, materyalin kirli olduu durumda kullan覺labilir. Genel olarak pancar yapra覺 protein i癟erii y羹ksek dier yemlerle ve m覺s覺rla birlikte de silolanabilir. eker pancar覺 yapraklar覺n覺n silolanmas覺nda p繹rs羹tme yap覺lmamal覺d覺r. 羹nk羹 p繹rs羹tmede zedelenmi ve kopmu yapraklar 癟羹r羹meye balar ve salam yapraklar覺 da etkileyebilir. Yine p繹rs羹tmede daha fazla besin kayb覺 ortaya 癟覺kabilir ve istenilen kalitede yem elde edilmez. P繹rs羹tme esnas覺nda yamur alt覺nda kalm覺 otlar kesinlikle siloya doldurulmamal覺d覺r.
2.5. Ay癟i癟ei
Silaj yap覺m覺n覺n ekonomik anlamda hayvanc覺l覺k yapmak i癟in art olmas覺yla birlikte deiik ihtiya癟lara cevap verecek bitki alternatifleri de g羹ndeme gelmitir. lkemizin farkl覺 ekolojik b繹lgeye sahiptir. Sulu tar覺m覺n uygulanmad覺覺 y繹relerde ikinci 羹r羹n yetitirme ans覺 bulunmamaktad覺r.Bu 繹zellie sahip yerlerde k覺sa s羹rede silajl覺k bi癟ime gelen ve kuraa tolerans覺 nedeniyle ay癟i癟ei, alternatif silaj bitkisi olarak deerlendirilebilir. Vejetasyon s羹resinin k覺sa olduu Dou Anadolu B繹lgemizde tah覺l hasad覺ndan sonra silajl覺k olarak yetitirilebilir.
Ay癟i癟ei silaj覺 繹zellikle s羹t hayvanlar覺n覺n beslenmesinde 繹nemli bir yemdir. Yap覺lan deiik arat覺rmalarda ay癟i癟ei silo yemi ile yemlemeden sonra s羹t ya覺nda 繹nemli bir y羹kselme g繹r羹lmektedir. Siloya doldurulmadan 繹nce vejetatif aksam覺 iyi gelien ay癟i癟ei 癟eitlerinin 癟i癟eklenme d繹neminde bi癟ilerek 0.5-1.0 cm uzunluunda par癟alanmas覺 fermantasyonun seyrinin g羹vence alt覺na almada 繹nemli bir ilemdir. Silo yemi tad覺n覺n daha iyi duruma gelmesi ve 1/3 oran覺nda 羹癟g羹l, yonca, m覺s覺r ve eker pancar覺 yapra覺 ile kar覺t覺r覺larak silolanabilir.
2.6. Tar覺msal Sanayi Art覺klar覺
lkemizde tar覺ma dayal覺 g覺da sanayinin gelitii deiik b繹lgelerde domates, bezelye, elma ve arpa posalar覺 silaj yap覺larak deerlendirilmesi m羹mk羹nd羹r. rnein Bursa ilimizde 1995 y覺l覺 istatistiklerine g繹re toplam silaj 羹retiminin % 37si g覺da sanayi art覺klar覺n覺n deerlendirilmesiyle elde edilmektedir.
3. Silaj Yap覺m覺
3.1. Silaj Yap覺m覺nda Kullan覺lan Alet ve Ekipmanlar
3.1.1 Silaj Makinalar覺
Silaj yap覺m覺nda kullan覺lan en 繹nemli ekipman silaj makinesidir. Kaliteli silaj elde etmek i癟in amaca uygun makine se癟ilmelidir. Silaj makinalar覺 kullan覺ld覺klar覺 bitki t羹r ve amaca g繹re farkl覺l覺k g繹sterir. Gelimi bitki yap覺s覺na sahip m覺s覺r, sorgum ve ay癟i癟ei gibi bitkilerde s覺raya bi癟en silaj makinalar覺 kullan覺l覺r. Bunlar bir, iki veya 羹癟 s覺ra bi癟ecek ekilde tipte olabilir. lkemizde yayg覺n olan ve 羹retilen bir s覺ral覺 m覺s覺r silaj makineleridir. Bir s覺ral覺 makinalarla ortalama 1.5 da/saat alan hasat edilebilmektedir. Fi-tah覺l kar覺覺mlar覺 veya 癟ay覺r otlar覺 i癟in ise vurmal覺 tip (Ot silaj makineleri) makinalar kullan覺l覺r. Bu tip makinalar bitkiyi hemen bi癟ip par癟alayarak silaj rom繹rkuna vermeleri dolay覺s覺 ile soldurma yapmaya imkan vermez. Bi癟im d繹nemlerinde %15-20 kuru madde i癟eren 癟ay覺r otlar覺 ve benzeri yem bitkilerinden kaliteli silaj yapmak i癟in bi癟imden sonra 12 veya 24 saat soldurularak kuru madde oran覺n覺n y羹kseltilmesi gerekmektedir. Baz覺 ot silaj makinalar覺nda bi癟ilen otun suyunu u癟urmak i癟in 繹rseleyici ve koulland覺r覺c覺 denilen ilave bir d羹zenekte bulunur.
3.1.2. Silaj Makinalar覺na Yard覺mc覺 Ekipmanlar
Trakt繹r
Silaj makinalar覺 yap覺lacak hasat ve par癟alama ileminde bitkinin 羹retim alan覺na bal覺 olmak 羹zere en az 羹癟 trakt繹r gereklidir. Trakt繹rlerden birisi silaj makinas覺na balan覺r. Dieri doldurulmu rom繹rkleri silaj deposuna getirip-g繹t羹rmek i癟in kullan覺l覺r. Dieri ise siloya getirilen yemin iyi s覺k覺mas覺 ve i癟inde hava kalmamas覺 i癟in s羹rekli 癟ineme ilemini s羹rd羹r羹r.
Farkl覺 silaj makinalar覺 i癟in 65-70 beygir g羹c羹ndeki trakt繹rler yeterlidir. Silaj makinas覺n覺n trakt繹r kuyruk miline balant覺 aft覺, kullan覺lacak trakt繹re uyumlu olmal覺d覺r. ineme ii i癟in ise genellikle en a覺r trakt繹r tipleri kullan覺lmal覺d覺r. ineme esnas覺nda of繹r羹n dikkatli olmas覺, h覺zl覺 ve sert hareketlerden ka癟覺nmal覺d覺r. Silaj覺n depolanmas覺 esnas覺nda yap覺lacak bir ihmal silaj kalitesini olumsuz y繹nde etkiler.
-Rom繹rk
Silaj yap覺m覺nda silaj makinalar覺 yan覺nda onu tamamlayan dier 繹nemli bir ekipmanda silaj rom繹rku olmaktad覺r. Silaj rom繹rkleri toplay覺c覺 d羹zenli, silaj覺 arkadan veya yandan boaltabilme d羹zenine sahip 繹zel rom繹rk olabilecei gibi, 羹lkemizde yayg覺n olarak kullan覺lan 4 tekerlekli tercihen yandan devirmeli tip rom繹rk bu i i癟in kullan覺labilir. Ancak mevcut rom繹rklerin silajda kullan覺m覺 s覺ras覺nda bi癟ilen yeil yemlerin r羹zgardan d覺ar覺 savrulup meydana gelebilecek kayb覺n 繹nlenmesi i癟in rom繹rkun arkas覺 ve iki yan覺 tel kafes veya tahtadan yap覺lan ilave yan kapaklarla y羹kseltilir. Bu ekler ayn覺 zamanda daha fazla bi癟ilmi daha fazla 羹r羹n羹n ta覺nmas覺n覺 da salar. Silaj yap覺m覺 s覺ras覺nda silaj makinas覺n覺n bo beklememesi i癟in en az iki rom繹rkle 癟al覺覺lmas覺 ve birinin daima yedekte beklemesi zorunludur. Bi癟im yapan silaj makinas覺 say覺s覺 birden fazla olduunda veya silaj deposunun bi癟im yap覺lan tarlaya uzak olduu durumlarda ihtiya癟 duyulan rom繹rk say覺s覺 art覺r覺labilir.
4. Silo
4.1. Silolar覺n Genel zellikleri
Silo yerinin ve tipinin belirlenmesi silaj yapmaya karar veren yetitiricinin ataca覺 ilk ad覺mlardan birisidir. Silonun ah覺ra yak覺n olmas覺, silo yeminin kolayca boalt覺lmas覺 ve al覺nmas覺na elverili olmal覺d覺r. Ancak burada dikkat edilmesi gereken dier bir hususta; silo kaba yeminin, ah覺ra ve yerleim yerlerine hakim r羹zgarlarla ta覺nmas覺na engel olacak ekilde silonun yerletirilmesidir. 襤letmedeki hayvan say覺s覺na g繹re silo hacmi belirlenir. Genellikle yetikin bir s覺覺ra g羹nde 20-30 kg silaj verildii d羹羹n羹lerek, iletmedeki hayvan say覺s覺na g繹re hacim belirlenir ve bundan sonra uygun silo tipi se癟ilir. Toprak alt覺 silolar覺nda taban suyu seviyesi 羹st toprak seviyesinden en az 2 m derinde olmal覺 ve silo derinlii de buna g繹re ayarlanmal覺d覺r. Ayr覺ca s覺zan sular bir pompa arac覺l覺覺 ile 癟ekilmelidir. Y羹zeysel silolar覺n yeri de her y覺l deitirilmelidir. Silo yap覺m覺nda kullan覺lan yap覺 malzemesi yemin kalitesini bozmayacak ve suyu emebilecek 繹zellikte olmal覺d覺r. S覺zan sular uygun bir ekilde erbet 癟ukuru ad覺 verilen fazla derin olmayan kuyularda toplanmal覺d覺r. Genel olarak 羹lkemizde toprak 羹st羹 plastik 繹rt羹l羹 silolar ve y羹zeysel beton, prefabrik beton veya ta 繹rg羹l羹 silolar bulunmaktad覺r. Silo tiplerinin belirlenmesinde 癟ift癟i imkanlar覺, teknik bilgi, hayvan say覺s覺 ve ekonomik d羹zey 繹nemli yer tutmaktad覺r.
4.2. Toprak st羹 Plastik rt羹l羹 Silolar
Basit ve d羹羹k maliyetle yap覺labilecek silo tipleridir. Plastik silolar覺n 癟ok deiken olan kapasiteleri ve iletmedeki say覺lar覺; hayvan say覺s覺 ekili alan覺, 羹retim miktar覺 gibi fakt繹rlere bal覺d覺r. Silaj yap覺m覺na yeni balayan 羹reticilere tavsiye edilir. Yap覺m覺 i癟in ah覺ra yak覺n, su tutmayan, d羹z ve sert bir zemin se癟ilir. Bu ama癟la 4-5 m genilikte ve depolanacak 羹r羹n miktar覺na uygun uzunlukta bir alan silo i癟in yeterlidir.
Y羹kseklii bir trakt繹r羹n rahat癟a 癟ineme ve s覺k覺t覺rma yapabilecei ekilde 1-2 m olmal覺d覺r. Uygun zemin 繹zelliine sahip alana 5-10 cm kal覺nl覺覺nda sap-saman serilmelidir. Silonun 羹zeri bi癟im ve 癟ineme ii bittikten sonra kaliteli, kolay y覺rt覺lmayan tek par癟a plastik 繹rt羹 ile tamamen kaplan覺r. rt羹n羹n kenarlar覺 biraz daha uzat覺larak 羹zeri 10-15 cm kal覺nl覺kta toprak tabakas覺yla kaplan覺r. Toprak tabakas覺 silo 羹zerine 繹rt羹len toprak siloya bas覺n癟 yaparak silo i癟indeki havan覺n d覺ar覺 癟覺kmas覺na yard覺mc覺 olur. Ayr覺ca silaj ve plastik 繹rt羹y羹 d覺 etkenlerden korur. Silonun doldurulma ilemi tamamland覺ktan sonra ya覺l覺 g羹nlerde silo taban覺n覺 sulardan korumak i癟in silo etraf覺nda 25-30 cm derinliinde drenaj kanal覺 kaz覺lmal覺d覺r. Silaj olgunluuna doru 羹r羹nde 1/3 oran覺nda 癟繹kme g繹r羹l羹r. Depolanacak 羹r羹n miktar覺 癟繹kme oran覺 dikkate al覺narak hesaplanmal覺d覺r.
4.3. Y羹zeysel Beton, Prefabrik Beton veya Ta rg羹l羹 Silolar
Yat覺r覺m maliyeti y羹ksek olmas覺na kar覺n silaj kalitesini art覺rmas覺 ve i癟ilik kolayl覺覺 salayan zemin 羹st羹 beton silolar entansif s羹t s覺覺rc覺l覺覺 iletmeleri i癟in idealdir. 襤letme hacmine bal覺 olarak kapasite say覺lar覺 deiir. 襤ki taraf覺 kapal覺 veya 羹癟 taraf覺 kapal覺 tipleri vard覺r. Silo i癟 y羹zeyinin 癟ok d羹zg羹n ve apl覺 s覺val覺 olmas覺 istenir. Yap覺m覺nda siloyu doldurma esnas覺nda alet ve ekipmanlar覺n rahat 癟al覺mas覺n覺 salayacak ekilde planlanmal覺d覺r. 癟 taraf覺 kapal覺 olanlarda arkada veya yanlarda boaltma rampa ve platformlar覺 bulunmal覺d覺r. Silolar yan devirmeli 癟ift dingilli rom繹rkle boaltma yapmaya uygun olmal覺d覺r. Silo zemini 繹ne veya ortada yap覺lan bir drenaj kanal覺na doru % 1-2 meyilli olmal覺, silo sular覺 silo 繹n羹nde yap覺lacak bir kanalla tahliye edilmeli, silonun 繹n羹nde su birikmesine izin verilmemelidir. Silo taban覺 ve duvarlar asitlere dayan覺kl覺, yap覺ya sahip olmal覺d覺r.
Beton silolarda genilik bir trakt繹r羹n rahat 癟ineme yapabilmesi i癟in genilik en az 3-5 m, uzunluk ise 10-20 m olabilir. Hayvanlar覺n silo yemini kendi kendilerine yemelerine imkan veren sistemler d覺覺nda, 癟ok geni silolar, 繹zellikle k羹癟羹k iletmeler i癟in tavsiye edilmez. Her g羹n silonun 繹n羹nde en az 5-10 cmlik bir k覺sm覺n覺 yedirilmesi gerektiinden 繹n y羹zeyin genilii silaj kalitesini olumsuz y繹nde etkilemektedir. Silo boyutlar覺n覺 hesaplarken silo yemi, t羹ketecek hayvan say覺s覺, g羹nl羹k yedirilecek silo yemi, silo yemi yedirilecek g羹n say覺s覺 ve tarlada 羹reteceimiz yem miktar覺 dikkate al覺nmal覺d覺r. Mevcut deerlere g繹re silo boyutlar覺 belirlenir. Bunun yan覺nda bir iletmede b羹y羹k silo yerine k羹癟羹k boyutta bir ka癟 tane silo yapmak daha uygun olabilir.
4.4. Kule Tipi Y羹ksek Silolar
Prefabrik beton veya galvaniz metalden yap覺labilir. Y羹kleme, boaltma elektrik motoru veya trakt繹r kuyruk milinden g羹癟 alan bir sistemle ger癟ekleir. 300-2000 ton kapasitede olabilir. lkemizde say覺lar覺 癟ok az olup, tesis maliyeti olduk癟a y羹ksektir. Fakat 癟ok b羹y羹k hacimli s羹t s覺覺rc覺l覺覺 yapan iletmeler i癟in 繹nerilebilir.
4.5. Silonun Doldurulmas覺
Silaj yap覺lacak 羹r羹n 繹nce temiz ve 羹st羹n nitelikte olmas覺 gerekir. Toprak, 癟ak覺l ve kum gibi yabanc覺 maddelerden ar覺nm覺 olmal覺d覺r. Depolanacak 羹r羹n羹n temizlii fermantasyonu olumlu y繹nde etkiler. Materyalin par癟a b羹y羹kl羹羹 de silolama da 繹nemlidir. Arat覺rmalar balang覺癟 yemlerinde par癟a b羹y羹kl羹羹n羹n b羹y羹kba hayvan grubu i癟in 10-20 mm, k羹癟羹kba hayvanlar i癟in ise 10 mmden daha k羹癟羹k olmas覺 gerektii belirtilmektedir. Bu y羹zden hasat 繹ncesi s繹z konusu ayar覺n kontrol edilmesi gerekir.
Doldurma ileminin bir iki g羹n i癟erisinde tamamlanmas覺nda b羹y羹k yarar vard覺r. Bunun i癟in iletmede o g羹n her iin geriye b覺rak覺larak b羹t羹n ig羹c羹n羹n silonun doldurulmas覺nda kullan覺lmas覺 gerekir. Buna ramen ilem devam ediyor ise silonun doldurulan k覺sm覺 iyice kapat覺larak bekletilmeli, 羹st羹 hi癟bir zaman a癟覺k b覺rak覺lmamal覺d覺r. Yemin siloya dolumu esnas覺nda yem materyalinin durumuna g繹re belli aral覺klarla katk覺 maddeleri kullan覺labilir. Y羹zeysel beton silolarda doldurma ilemi 80-100 cm y羹kseklikten yap覺lmal覺d覺r. Doldurma aamas覺nda s覺k覺t覺rma ilemine 繹zen g繹sterilmelidir.
S覺k覺t覺rma ile ortamdaki hava uzaklat覺r覺ld覺覺 gibi, s羹t asidi bakterilerinin etkinlikte bulunaca覺 30繙C lik Ortam 覺s覺s覺n覺n salanmas覺na 癟al覺覺l覺r. S覺k覺t覺rma derecesi siloda ortam s覺cakl覺覺n覺 etkileyen fakt繹rler aras覺nda bulunmaktad覺r. S覺cakl覺k derecesi fermantasyon seyrine, besin maddeleri kayb覺na ve silaj kalitesini etkilemektedir. S覺k覺t覺rma ilemi silonun doldurulma aamas覺nda alt tabakadan balanmal覺 ve dolum ilemi bitene kadar devam etmelidir. Yemler silo tipine bal覺 olarak 20 ile 60 cmlik tabakalar halinde doldurularak s覺k覺t覺rma yap覺lmal覺d覺r.
Doldurma ve s覺k覺t覺rma ilemi biter bitmez, silaj覺n 羹zeri plastik 繹rt羹 ile 繹rt羹lerek 羹zerine toprak vb. maddeler 癟ekilerek d羹zenli bir bas覺n癟 salanmal覺 ve daha sonra 羹zeri sap balyas覺 vb. a覺rl覺klarla kapat覺larak etraftan hava almas覺 engellenmelidir. Silaj覺n 癟ok iyi s覺k覺t覺r覺lm覺 ve havas覺n覺n al覺nm覺 olmas覺 son derece 繹nemlidir. Silaj hava al覺rsa k覺z覺ma olur, bozulur ve k羹flenir. Ayn覺 ekilde siloya suyun s覺zmas覺 da 繹nlenmelidir. Bu olumsuzluu silo inas覺 zaman覺nda zemin se癟iminde dikkatli olunarak 繹nlenebilir. Bununla birlikte yamur, kar vb. su ak覺nt覺lar覺n覺n siloya giriine engel olunacak tahliye kanallar覺 a癟覺m覺na dikkat edilmelidir. S覺k覺t覺rma ileminin dier bir yarar覺 silaj younluunu artt覺rmakt覺r. B繹ylece daha fazla r羹n depolanabilir. Silo kapat覺ld覺ktan sonra bas覺n癟 oluturabilen bir motorla siloda kalan havan覺n boalt覺lmas覺 fermantasyonun erken balamas覺n覺 salayacakt覺r.
Ek dolum zorunlu ise 繹rt羹 kald覺r覺l覺r. CO2 sebebi ile boulma olmamas覺 i癟in 癟akmak ve kibrit ile kontrol edilir. Silonun doldurulmas覺na devam edilir. Fakat bu t羹r uygulamalar覺n tekrarlanmas覺 istenmez. Yeni tabakalar覺n siloya dahil edilmesi ile oluan silo suyu, yeni hava girii olas覺l覺klar覺 t羹m yem y覺覺n覺nda olumsuz y繹nde etkiler. Balang覺癟ta silonun doldurulmas覺na ara verilmesi, silaj覺n bozulmas覺na sebeb olarak g繹sterilmesine ramen, 10 g羹nl羹k bir aradan sonra yeni dolum yap覺lmas覺n覺n zarar覺 olmamaktad覺r. Bunun nedeni s羹t asit bakterilerinin faaliyetlerini tamamlam覺 olmas覺d覺r. Ek dolumlarda materyalin soldurulmu ve su i癟eriinin %70 dolay覺nda olmas覺na 繹zen g繹sterilmelidir.
5. Silo Yeminin Oluumu
Taze ve soldurulmu yem materyali siloya doldurulduktan sonra bitkiler bir s羹re daha solunuma devam eder. Y覺覺n i癟i, 繹rt羹 alt覺 ve kenar boluklardaki O2 yakla覺k olarak 5 saat s羹re sonunda t羹ketilerek yerine CO2 羹retilir. Meydana gelen bu gaz ak覺kan ya da kolayca u癟up giden 繹zellikte deildir. Oluumu son derece h覺zl覺d覺r. Solunum olaylar覺nda daha 癟ok kolay 癟繹z羹nebilen besin maddeleri kullan覺l覺r ve bir miktar 覺s覺 a癟覺a 癟覺kar. Meydana gelen CO2′in y覺覺nda kalmas覺 durumunda solunum O2 yetersizlii nedeniyle k覺sa s羹rede son bulur. Yaamlar覺 i癟in havaya ihtiya癟 duyan t羹m mikroorganizmalar ile canl覺 bitki h羹creleri k覺sa bir zaman sonra 繹l羹rler. B繹ylece yem tabakalar覺 birbiri 羹zerine oturur. Daha sonra t羹m yem y覺覺n覺n覺 silo taban覺na doru y覺kayarak besin maddelerince zengin h羹cre suyu d覺ar覺 癟覺kar. Bu s覺rada bitki 羹zerindeki bakteriler, bitki karbonhidratlar覺n覺 癟eitli asitlere fermente ederler. Asit oluumu 繹nce yava, fakat daha sonra h覺zl覺 devam eder. Silonun doldurulmas覺 s覺ras覺nda ge癟en s羹renin uzun olmas覺 durumunda yemde bulunan oksijenin tahliyesi daha uzun s羹re al覺r ve fermantasyon yava seyreder. Bu nedenle silonun doldurulmas覺 ve 繹rt羹lmesi en k覺sa s羹rede tamamlanmal覺d覺r. Bu kademe yakla覺k 1-2 g羹n s羹rmektedir. Bu devreden sonra 10-20 g羹n s羹reli ikinci devre balar. A癟覺a 癟覺kan h羹cre suyunun d覺ar覺 at覺lmas覺nda, yem y覺覺n覺na hava giriine engel olunmal覺d覺r.
B繹ylece salanan havas覺z ortamda, s羹t asidi bakterilerinin faaliyeti i癟in artlar oluturulmu demektir. Bu aamada bir miktar sirke asidi ve bol miktarda CO2 oluur. Silaj覺n dolum esnas覺nda yap覺lan s覺k覺t覺rma ilemi, yeterli deil ise fermantasyon sonucu butirik asit oluur ve 羹r羹nde bozulmalar balar. Silolama ileminin d羹zenli yap覺ld覺覺 bir siloda ise fermantasyon sonucu pH s羹rekli d羹er ve yem ekimeye balar. Siloya al覺nan yeil yemlerin etkin korunmas覺nda olduk癟a 繹nemli olan pH deeri, yemin kuru madde i癟eriine bal覺d覺r. Kuru madde miktar覺 ile pH deeri aras覺nda dorusal bir iliki bulunmaktad覺r. pH deerinin h覺zl覺 d羹羹羹, bitkisel enzimler arac覺l覺覺 ile proteinlerin par癟alanmas覺n覺 geni 繹l癟羹de durdurur.
Balang覺癟tan itibaren ge癟en 4-6 hafta sonunda silaj, hayvanlar覺n rasyonlar覺na dahil edilebilir. Silonun a癟覺lmas覺 aamas覺nda, uygun g繹r羹len taraf覺n覺n 羹st羹 topraklardan iyice ar覺nd覺r覺lmal覺d覺r. Daha sonra ot, sap ve naylon 繹rt羹s羹 kald覺r覺lmal覺d覺r. A癟覺lma ilemi k覺sa s羹rmelidir. Zira silaj yeminin uzun s羹re a癟覺k ve hava temas覺nda b覺rak覺lmas覺, 繹zelliklerinin kaybolmas覺na neden olabilir. A癟覺lan silo 繹n taraf覺ndan balanarak ihtiyaca g繹re dilimler halinde kesilerek 癟覺kar覺l覺r. Trakt繹rle s羹rekli s覺k覺t覺r覺lm覺 silaj覺n 癟覺kar覺lmas覺 biraz yorucu olabilir. Bu ilemler i癟in dirgen-癟atal, bah癟e beli, balta, k羹rek gibi el aletleri kullan覺ld覺覺 gibi motorlu el tipi kesicilerde kullan覺labilir. Hayvan say覺s覺n覺n fazla olduu b羹y羹k iletmelerde silaj覺n 癟覺kar覺lmas覺 i癟in trakt繹r 繹n veya arka y羹kleyicilerden yararlan覺l覺r. Silodan 癟覺kar覺lan silaj, ta覺y覺c覺lar taraf覺ndan ah覺ra veya dorudan yemliklere da覺t覺l覺r. Souk b繹lgelerde donmu olan silaj覺n 繹nceden ah覺r i癟ine getirilerek 癟繹z羹nd羹r羹lmesi yararl覺 olur. Silaj覺 hayvanlar覺n 繹n羹ne g繹t羹rmek yerine hayvanlar覺 silo 繹n羹ne getirerek beslemek de m羹mk羹nd羹r. Bunun i癟in parmakl覺kl覺 veya elektrikli gergilerden yararlan覺labilir.
6. Hayvanlar覺n Beslenmesinde Silaj覺n kullan覺m覺
Silo yemleri yeil, sulu ve g羹zel aromal覺, hayvanlar覺n severek yedikleri bir yemdir. 襤letmede yeterli miktarda 羹retilebildii takdirde b羹t羹n bir y覺l boyunca bal覺ca kaba yem kayna覺 olarak beslemede kullan覺labilir. Silo yeminin kullan覺m覺 ilk olarak s羹t inekleri i癟in d羹羹n羹lmelidir. Bunun yan覺nda besiye al覺nan s覺覺r, buza覺 ve danalar i癟inde silo yemi iyi bir yem kayna覺d覺r. S羹t ineklerinin beslenmesinde yayg覺n olarak kullan覺lan silaj, bu hayvanlar覺n g羹nl羹k kuru madde ihtiya癟lar覺n覺n yakla覺k yar覺s覺n覺 silo yeminden kar覺lanmas覺 m羹mk羹nd羹r. Hayvan 覺rk覺na g繹re deimekle birlikte s羹t ineklerine g羹nl羹k 20-30 kg aras覺nda silo yemi verilebilir. Silo yemleri kuru maddece d羹羹k, suca zengin yemler olduundan s羹t ve besi hayvanlar覺n覺n rasyonlar覺nda kuru madde ihtiyac覺n覺n kar覺lanabilmesi i癟in g羹nl羹k 5 kg kadar kuru ot ile verim d羹zeyine g繹re ilave kesif yem verilmesi zorunludur.
S羹t ineklerinin silo yemi ile beslenmesinde dikkatli olunmal覺d覺r. S羹t羹n kokuya hassas olmas覺 nedeni ile silo yeminin sa覺mdan sonra ah覺ra getirilmesi gereklidir. Ayr覺ca hayvanlar覺n 繹n羹ne b覺rak覺lan yemler tamamen t羹ketilmemise artan bu yemler gelecek yemleme zaman覺na kadar ah覺rda tutulmamal覺 veya altl覺k olarak kullan覺lmal覺d覺r. Yemlemeden sonra ah覺r temizlenmeli ve havaland覺r覺lmal覺d覺r. Yemlemede kullan覺lan elbise veya i 繹nl羹kleri de ah覺r d覺覺ndaki b繹lmelere as覺lmal覺d覺r.
Silo yemlerini buza覺 ve gen癟 s覺覺rlar覺n beslenmesinde de kullanmak m羹mk羹nd羹r. Bu hayvanlar i癟in fazla sulu silo yemleri ile pancar yapra覺 silaj覺 pek 繹nerilmemektedir. Bununla birlikte buza覺lar覺n silo yemleri ile beslenmesine 4.aydan itibaren balanmal覺d覺r. Daha sonraki aylarda g羹nde t羹ketebilecekleri silo yemi 5 kga kadar 癟覺kar覺lmal覺, sadece silo yemine dayal覺 tek y繹nl羹 beslemeden ka癟覺nmal覺d覺r.
Koyunlar al覺t覺rmak koulu ile silo yemini severek t羹ketirler. Bu hayvanlar i癟in silo yeminin erken bi癟ilmi yeil ottan haz覺rlanm覺 olmas覺 daha b羹y羹k 繹nem ifade eder. B繹yle bir yemi koyunlar kuru otla kar覺t覺rmak suretiyle g羹nde 1-1.5 kg, yaln覺z olarak da 6 kga kadar t羹ketebilirler. Yavrulu koyunlara verilecek g羹nl羹k miktar覺, dier youn yemlere de yer vermek amac覺yla, 3-4 kg覺n 羹zerine 癟覺kmamal覺d覺r.
Silo yemleri besin madde i癟eriklerine g繹re olduk癟a ucuza mal olan yemler olduundan rasyonda artan oranda silaja yer verilmesi, 羹retim maliyetini d羹羹rmektedir.
7. Silo Katk覺 Maddeleri
Silolama esnas覺nda biyolojik ve teknik artlar her zaman m羹kemmel bir ekilde yerine getirilemez. Yemlerde ka癟覺n覺lmayan kirlenmeler, teknik noksanl覺klar, fermantasyonu olumsuz y繹nde etkileyen mikroorganizmalar ve yem y覺覺n覺na havan覺n s覺zmas覺 gibi nedenler silo yemi kalitesinin deimesine neden olur. Bu y羹zden fermantasyon biyolojisi ve tekniine yard覺mc覺 olabilecek baz覺 katk覺 maddelerinin kullan覺lmas覺 zorunlu hale gelir. Siloda h覺zl覺 bir ekilde s羹t asiti fermantasyonunun k覺sa s羹rede oluabilmesi i癟in, 羹r羹n羹n karbonhidrat bak覺m覺ndan zengin olmas覺 gereklidir. Bir yem materyali karbonhidrat bak覺m覺ndan ne kadar zengin ise o derece kolay, ne kadar fakir ise silolanmas覺 o derece g羹癟 olmaktad覺r. Yemler silolanma yeteneklerine g繹re 羹癟 gruba ayr覺labilir.
-Kolay silolanabilen yemler
-M覺s覺r, sorgum t羹r ve melezleri, Ay癟i癟ei, ekerpancar覺 yapraklar覺, hayvan pancar覺, fi-tah覺l kar覺覺mlar覺 vb.
-Orta derecede silolanabilen yemler
-avdar, arpa ve yulaf has覺llar覺, bakla, baklagil kar覺覺mlar覺, 羹癟g羹l, 癟ay覺r otlar覺 vb.
-G羹癟 silolanabilen yemler
-癟g羹ller (i癟eklenmeden 繹nce hasat edilirse), yonca, fi, bezelye, kolza vb.
Fermantasyon olaylar覺n覺n oluumunu garanti alt覺na almak ve silo yeminin besin maddelerince zenginlemesini salamak amac覺yla 癟eitli katk覺 maddeleri kullan覺l覺r. Katk覺 maddeleri; s羹t asidi oluumunu h覺zland覺ran maddeler, asitler ve istenmeyen mikroorganizmalar覺n gelimesini 繹nleyen maddeler eklinde grupland覺r覺labilir. lkemizde genelde kullan覺lan katk覺 maddeleri melas, pancar posas覺, pancar tala覺, tah覺l k覺rmalar覺 ya da unlar覺d覺r. G羹癟 silolanabilen yemlere % 2-3 melas, % 18 pancar posas覺, %8-10 pancar tala覺, %5-10 arpa veya yulaf k覺rmas覺 dahil edilebilir. Fermantasyona etkisi zay覺f olmakla birlikte bakterisit etkiye sahip tuz % 1-3 kg oran覺nda ilave edilebilir. Erken devrede bi癟ilen bitkiler (繹zellikle baklagiller) i癟in silolamay覺 kolaylat覺rmak amac覺yla m覺s覺r ve sorgum ilave ederek silolama yapmak da m羹mk羹nd羹r. Bu i i癟in bitkilerin iyi doran覺p kar覺t覺r覺lmas覺 gerekir.
S覺覺r beslemede kullan覺lan ve s羹t ineklerinin beslenmesinde temel rasyonu 癟ou kez tek ba覺na oluturan m覺s覺r silaj覺n覺n protein eksikliini gidermek ve enerji-protein dengesini salamak i癟in, m覺s覺r覺n silolanmas覺 esnas覺nda veya silo yeminin hayvana yedirilmesi aamas覺nda azot癟a zengin kaynaklarla takviye edilmesi yoluna gidilmektedir. Bu ama癟la 癟ou kez 羹reden yararlan覺lmaktad覺r. Gevi getiren hayvanlar覺n protein tabiat覺nda olmayan azottan yaralanabildikleri ortaya konmutur. Bol miktarda ve olduk癟a d羹羹k fiyatla 羹retilen 羹re, protein tabiat覺nda olmayan azot kaynaklar覺 aras覺nda en fazla kullan覺lan覺d覺r. M覺s覺r覺n silaj覺 羹retim aamas覺nda 羹re ilavesinin silo yemi protein i癟eriinin artmas覺na, organik maddelerin sindirim derecelerinin ve yem deerinin y羹kselmesine katk覺s覺 olduu belirlenmitir. M覺s覺r silaj覺na 5 kg/ton 羹re ilave edilebilir. S羹t asidi bakterilerinin faaliyetini kolaylat覺rmak ve pH覺 ayarlamak amac覺 ile 100 kg yeil yeme 450g s羹lf羹rik asit, organik asitlerden 200cm3 formik asit 6 kat su ile suland覺r覺larak kat覺labilir . Melasta 1-2 kat su ile kar覺t覺r覺larak tabakalar aras覺na at覺lmal覺d覺r.
8. Silo Yeminin zellikleri
Silo yeminin rengi yap覺ld覺覺 bitkiye g繹re deimekle birlikte a癟覺k yeilden daha koyu tonlara kadar deiebilir. Silaj覺n hoa gidecek bir kokusu olmal覺, istenmeyen tereya asidi ve k羹f gibi k繹t羹 kokular olmamal覺d覺r. Bitkilerin yaprak ve sap k覺s覺mlar覺 bozulmadan kalmal覺, yap覺kan bir g繹r羹n羹mde olmamal覺d覺r.
8.1. Silo Yemi Deeri ve l癟羹lmesi
Silaj覺n yem deeri, 繹ncelikle yemin t羹r羹ne, bi癟im zaman覺na ve olgunluk derecesine bal覺d覺r. Bunun d覺覺nda silolama teknii de yem deeri 羹zerinde etkilidir. 襤yi silolanm覺 yemler yem deeri bak覺m覺ndan balang覺癟 yemlerine g繹re fazla farkl覺l覺k g繹stermezler.
Silaj kalitesinin d羹mesi silodaki a覺r覺 覺s覺nma sonucu istenmeyen tereya ve sirke asidi bakterilerinin etkinliinden kaynaklanmaktad覺r. Bu olaylar silo yemi pHs覺n覺 ve besin maddeleri sindirilebilirliini olumsuz y繹nde etkilemektedir. 襤yi bir silajda s羹t asidi %2, sirke asidi ise %0.3-0.8 dolay覺nda olmal覺d覺r.
Silaj覺n yem deeri 繹l癟羹l羹rken bir 癟ok y繹ntemden yararlan覺l覺r. Bu y繹ntemlerde deiik 繹l癟羹ler belli bir esasa g繹re puanland覺r覺l覺r. Daha sonra yemin ald覺覺 puan ve s覺ralamadaki yeri deerlendirilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, silo yeminin yem deerinden bahsederken bunu silo yemi nitelii ile ayn覺 anlamda kabul etmemelidir. Silo yeminin niteliinden ama癟, fermantasyonun seyrine g繹re silo yeminde g繹r羹len deiimdir. Silo yeminin yem deeri ise bu yemi t羹keten hayvandan elde edilen 羹r羹n akla gelmelidir. Silo yemlerinin yem niteliinin tahmini fiziksel ve kimyasal y繹ntemlerle yap覺lmaktad覺r.
8.1.1. Silo Yemlerinin Fiziksel Analizlere G繹re Deerlendirilmesi
Fiziksel yolla yap覺lan belirlemede duyu organlar覺ndan yararlan覺l覺r. Bu bak覺mdan koku silo yeminin en belirgin fiziksel 繹zellii olarak kabul edilmektedir. Bunun yan覺nda kuru madde ve pH deeri niteliin belirlenmesinde 繹nemli bir 繹l癟羹tt羹r. Fiziksel y繹ntem pratik iletme artlar覺nda silo yeminin h覺zl覺 bir ekilde deerlendirilmesi y繹n羹nden 繹nemlidir. Fakat bu deerlendirmede kiiye g繹re deiebilecek olan renk, koku ve str羹kt羹r puanlamas覺 yemin niteliinin belirlenmesinde baar覺l覺 sonu癟 vermeyebilir. izelge, 2de silo yemleri i癟in Alman Tar覺m rg羹t羹 (DLG)n羹n gelitirmi olduu fiziksel deerlendirme y繹ntemi verilmitir.
8.1.2. Silo Yemlerinin Kimyasal Analizlere G繹re Deerlendirilmesi
-Fleig Puanlama Y繹ntemi
Analitik y繹ntemler laboratuar ve baz覺 ara癟-gere癟 gerektirdiinden kullan覺mlar覺 s覺n覺rl覺 gibi g繹r羹lebilir. Fakat gelitirilen Fleig y繹nteminin masraf覺 az ve deerlendirilmesi 癟ok kolay olmakta ve bu y繹ntem fiziksel y繹nteme g繹re daha g羹venilir bilgi vermektedir (izelge, 3). 羹nk羹 Fleig puanlama y繹nteminde yararlan覺lan pH deeri yemlerin yeterince ekiyip ekimediini say覺sal olarak belirleyen 繹nemli bir 繹l癟羹d羹r. Bu y繹ntemde verilen denklemde { Fleig puan覺: 220+(2x % kuru madde-15)-40pH} g繹r羹ld羹羹 gibi yemin kuru madde oran覺 ve pH deeri belirlenmelidir. Laboratuar artlar覺nda belirlenen bu iki deer form羹lde yerine konulur. Belirlenen deer fleig 覺skalas覺 ile kar覺lat覺r覺ld覺覺nda yemin hangi nitelik grubunda yer ald覺覺 ortaya 癟覺kar. retim ve sat覺 aamas覺nda silaj覺n baz覺 繹zelliklerinin belirlenmesi gerekebilir. Bu konuda baz覺 merkezlerde bulunacak G覺da Kontrol Laboratuarlar覺 bu endieyi ortadan kald覺rabilir. lkemizde rasyonel hayvanc覺l覺k yaparak silajdan yararlanmaya 癟al覺acak 羹reticilerimiz, yapt覺覺 silajdan 繹rnek alarak ilgili kurululara getirir ve k覺sa zamanda silaj覺n kalitesi 繹renebilirler. Daha sonra yem rasyonlar覺n覺 bilin癟li haz覺rlayacaklar覺 i癟in hayvansal 羹retimleri olumlu y繹nde etkilenecektir. Haz覺rlanan 繹zet bilgilerin, silaj haz覺rlama konusunda ilgililere faydal覺 olaca覺 inanc覺nday覺z.
